Samenvattingen KNG-lezingen 2016-2017

 

1794e lezing 20 september 2016

Prof. dr. G.A. (Gijs) Nelemans

Dept. of Astrophysics, Radboud University Nijmegen


Titel:  "
De ontdekking van zwaartekrachtgolven"

Honderd jaar nadat Einstein ze voorspelde zijn zwaartekrachtgolven voor het eerst ontdekt, door een groot internationaal samenwerkingsverband van meer dan duizend wetenschappers. Om ze te kunnen meten zijn hypergevoelige instrumenten nodig en het heeft 30 jaar ontwikkeling gekost om die gevoelig genoeg te krijgen. De bronnen van zwaartekrachtgolven zijn extreem compacte objecten in het heelal, zoals zwarte gaten, neutronensterren en witte dwergen. Wellicht is het zelfs mogelijk zwaartekrachtgolven te meten van vlak na de oerknal. Met deze ontdekking staat dus de deur open om op een hele nieuwe manier het heelal te bestuderen. In de lezing zal ik uitleggen wat zwaartekrachtgolven zijn, hoe ze zijn ontdekt en wat we er in de toekomst verder mee kunnen.


1795e lezing 28 september 2016  4e J.C. Kapteyn lezing

Prof. M.S. (Mildred) Dresselhaus

MIT, Cambridge, USA

Titel: "My 50-year Journey in the World of Nanoscience"  

My more-than journey started in 1960 when I started my independent professional career being hired to explore interesting science without much guidance on what to do. I thought that a layered material like carbon could host interesting guest ions and molecules, so I decided to see what such guest species would do to modify the properties of the host carbon material and how the layered carbon environment would modify the properties of the guest species. My special tool in 1960 was studying magnetic field effects. When my magnetic field facility suddenly disappeared, I had a career change and started working on nanotubes which was a new field opening up at that time. All of these topics turned out to be interesting and fruitful studies and provided projects for many undergraduate and graduate students over my more than 50 year nanoscience journey. In my Kapteyn Lecture, I will try to show you that these projects get more and more interesting as we learn more about nanoscience.

1796e Lezing 27 oktober 2016

Prof. dr. B.J. (Bart) van Wees

Zernike Institute, RUG

Titel: "Nanodevices and Spintronica"

Ongeveer 10 jaar geleden is grafeen ontdekt als het ultieme, een-atoom dikke, koolstofmateriaal. Dat heeft geleid tot een grote reeks activiteiten, inclusief het realiseren van zgn. Van der Waals materialen, waar een-atoom dikke lagen van verschillende materialen naar eigen inzicht op elkaar gestapeld kunnen worden, om nieuwe klassen van materialen en devices met nieuwe functies te maken. Ik zal laten zien hoe in mijn groep met relatief simpele technieken (o.a. de zgn Scotch tape "plakband"methode) deze structuren gemaakt en bestudeerd worden. Onze expertise is spintronica, het ontwikkelen en gebruiken van nieuwe elektronica die gebaseerd is op de magnetische eigenschappen van het electron, de "spin". Ik zal laten zien hoe we werken in de richting van nieuwe unieke toepassingen van spintronica in deze materialen.


1797e lezing 15 november 2016

Prof. dr. R. (Rene) Wijffels
Wageningen Universiteit, Afd. Bioprocestechnologie


Titel: "Microalgae for food, feed and fuel"

Algenonderzoek-focus-op-hoogwaardige-producten


1800e lezing 17 januari 2017

Prof. dr. G. (Gerard) van der Steenhoven

Directeur KNMI, Technische Wetenschappen, Universiteit Twente


Titel:  "Weer- en klimaatextremen
"

Het klimaat verandert. We lijken steeds vaker blootgesteld te worden aan extreem weer. En temperatuurrecords worden met regelmaat gebroken. Wat zijn de feiten en wat zijn de onderliggende oorzaken? In deze lezing zal ingegaan worden op deze vragen, en - daarnaast - een schets gegeven worden van maatregelen die genomen moeten worden om ons te behoeden voor de extreme gevolgen van klimaatverandering. Dat gaat zowel om - soms betwiste - beleidsmaatregelen, uitdagen natuurwetenschappelijk onderzoek en een maatschappelijke omslag. Deze agenda vereist een wisselwerking tussen diverse wetenschappelijke vakgebieden, de beleidsmakers en de politiek. Het gevolg: er leven vele meningen en opinies. In deze lezing worden de nieuwste wetenschappelijke inzichten op dit gebied gepresenteerd in een poging feit van fictie te kunnen scheiden: geen luxe in een tijd die gedomineerd lijkt te worden door "fact-free politics".



1801e lezing 21 februari 2017

Prof. dr. K.I. (Karina) Caputi
Kapteyn Instituut, RUG

Titel: Galaxy Evolution in the Early Universe"

A few hundred million years after the Big Bang, when the Universe was only a few percent of its present age, the first stars and galaxies formed. From that point, galaxies evolved until constituting the Universe that we see today. However, understanding how galaxy evolution happened in the young Universe is still one of the main open problems of modern Astronomy. As the speed of light is finite, we can investigate these first steps of galaxy evolution by studying very distant galaxies, for which the light that we receive today was emitted long ago in the past. These far-away galaxies appear very faint, so powerful telescopes are needed to observe them. In this colloquium, I will review how ultra-deep galaxy surveys are allowing us to probe galaxy formation and evolution in the first few billion years of cosmic time, and highlight the challenges that the new results pose to galaxy formation theories. I will also discuss our way ahead towards the ultimate machine that we will soon send to space to discover the first galaxies: the James Webb Space Telescope.

 


1802e Lezing 21 maart 2017

Prof. dr. L.H. (Lude) Franke
Systems Genetics, UMCG, RU Groningen

Titel: "Hoe het recyclen van big data kan helpen bij het versneld opsporen en behandelen van ziekte"

Het ontwikkelen van een nieuw medicijn kost nu ongeveer 3 miljard euro. Hoe kun je deze enorme bedragen verminderen? Op het UMCG werken we aan nieuwe wiskundige en statistische methoden om de medicijnontwikkeling te versnellen en goedkoper te maken. Door te beginnen met genetische risicofactoren die de afgelopen 10 jaar zijn gevonden voor veel verschillende ziekten is het mogelijk om te achterhalen of deze risicofacturen bepaalde biologische processen verstoren, en te identificeren of deze verschillende SNPs uiteindelijk een bepaald specifiek biologisch proces in de war schoppen, wat wellicht door een bepaald medicijn kan worden hersteld. In deze presentatie vertel ik hoe dat kan met machine learning, het recyclen van publieke data, e ndoor het ontwikkelen van nieuwe software methodes. Ik laat zien hoe dit op termijn kan helpen om patienten sneller te diagnosticeren en ook beter te behandelen.


1803e lezing 18 april 2017 

Prof. dr. A.M. (Anouk) Rijs
Radboud Universiteit, Nijmegen

Titel: "Biomoleculen zien het licht"

Het functioneren van biologische moleculen hangt af van hun vorm en flexibiliteit, en van hun interacties met het lokale milieu. Inzicht op moleculair niveau van structuur en structuurveranderingen van biologische processen zoals eiwitvouwing zal bijvoorbeeld de behandeling van eiwit gerelateerde ziektes sterk bevorderen. Maar hoe wordt dit inzicht verkregen op moleculair niveau? Fysisch chemici zoals ik, geven de voorkeur aan een reductionistische aanpak. Dat wil zeggen het verdunnen van het systeem en het uit elkaar halen van de componenten, om deze vervolgens gescheiden te karakteriseren. Nadat de structuur is opgehelderd, is het doel om de subtiele interacties tussen de biomoleculen en de biologische omgeving en de gevolgen van deze interacties zichtbaar te maken. Deze ďbottom-upĒ aanpak vraagt om de ontwikkeling van nieuwe methodes zoals het gebruik van intense infrarood en UV lasers en technieken om ultrakoude en geÔsoleerde moleculen te produceren. In deze lezing wandelen we stap voor stap door het experiment en volgen we de reis die de moleculen ondergaan, en bekijken hoe we de unieke infrarood lasers van het FELIX laboratorium in Nijmegen gebruiken. Tot slot komt de belangrijkste uitdaging; hoe kunnen we met behulp van spectroscopie de moleculen laten vertellen over hun structuur en hun interactie met de biochemische wereld?

1804e lezing 19 april 2017  5e J.C. Kapteyn lezing

Prof. dr. M.B. (Martijn) Katan
em hoogleraar Voedingsleer, Universiteit van Amsterdam

Titel: "Rode wijn goed voor het hart? Hoe de wetenschap zich kan vergissen"

Matige drinkers leven langer dan geheelonthouders. Dat komt vooral doordat ze minder hartinfarcten krijgen. De laatste tijd rijzen er echter twijfels of meer alcohol drinken echt de kans op een hartinfarct verkleint. Het is namelijk onzeker geworden of HDL-cholesterol werkelijk goed is voor de bloedvaten, en anti-oxidanten blijken niets te doen voor de gezondheid. Belangrijker nog is dat geheelonthouders niet alleen minder drinken maar gemiddeld ook lager opgeleid, armer, dikker en minder actief zijn en meer roken dan matige drinkers. Al die factoren verhogen de kans op hartaandoeningen. Er bestaan statistische technieken die de verstrengeling van deze factoren met alcoholgebruik proberen te ontwarren, maar die technieken zijn minder effectief dan vaak wordt aangenomen. Deze verstrengeling is een probleem in veel van het moderne voedingsonderzoek en het ondergraaft daarmee sommige voedingsadviezen. Een mogelijke oplossing is ĎMendelian randomizationí, een vorm van genetisch onderzoek die verstrengeling uitschakelt. Martijn Katan zal deze onderzoeksmethode illustreren aan de hand van alcoholgebruik en aderverkalking bij Koreanen met en zonder aanleg voor alcohol-geīnduceerde opvliegers.

1805e Lezing 16 mei 2017

Dr. ing. A.J.A. (Bert) van der Sluis
Moleculaire Genetica, Kindergeneeskunde, UMCG/RUG

Titel: "De verwachtingen van CRISPR/Cas: een nieuwe technologie om ons DNA te verbeteren"

Methodes om cel- en diermodellen te ontwikkelen voor biomedisch onderzoek waren zeer beperkt en vaak tijdrovend, en daardoor kostbaar. In de laatste jaren zijn verschillende genetische tools ontwikkeld om dit soort modellen specifieker en efficiŽnter te maken. Een van de meest revolutionaire DNA-tools is CRISPR/Cas. Dit is een DNA-editing systeem dat onderzoekers hebben gekopieerd van bacteriŽn die dit systeem gebruiken om zich te beschermen tegen virusinfecties. CRISPR/Cas herkent zeer specifiek het DNA van virussen om dit vervolgens in stukjes te knippen. Met een vereenvoudigd CRISPR/Cas systeem kunnen onderzoekers nu functies opgeslagen in ons DNA inactiveren of activeren. Daarnaast is het mogelijk om ziekte-gerelateerde fouten in ons DNA te herstellen, waardoor gentherapieŽn in de nabije toekomst mogelijk gaan worden. Deze revolutionaire ontwikkeling heeft ook al geleid tot de discussie of we nu in staat zijn om designerbabyís te ontwikkelen.
Als onderzoeker gebruik ik deze technologie ook. Ik zal tijdens de presentatie deze techniek uitleggen, waarom wij die gebruiken in ons lab, en wat de mogelijke toekomstige toepassingen zijn. Met deze techniek, ontstaan uit fundamenteel onderzoek, staan we aan de voet van een zeer interessante en spannende wetenschappelijke en medische revolutie.