Samenvattingen KNG-lezingen 2017-2018

 

1806e lezing 19 september 2017

Prof. dr. J.J.E. (Maarten) Loonen

Arctisch Centrum, Faculteit der Letteren, RUG

Titel: Hoe overleeft het Noordpool gebied de opwarming?: 30 jaar als bioloog op Spitsbergen


De opwarming van de aarde verloopt het snelst in het noordpoolgebied. Na dertig zomers onderzoek aan brandganzen op Spitsbergen zit mijn verhaal vol met beschrijvingen van verandering. Al die
observaties hebben een verband met menselijk handelen, maar niet allemaal met klimaatverandering. Ik probeer ze voor u te ordenen. Daarbij begint mijn lezing met de ganzentrek en het korte seizoen waarin de ganzen moeten reproduceren. Het wordt al snel een verhaal over een terrestrisch ecosysteem met interacties tussen grasgroei, permafrost, bacteriën, rendieren, poolvossen en ijsberen. De ganzen blijken ook de voedselketen in arctische meertjes te beïnvloeden. Daarna volgen we de noordse stern naar de Zuidpool en terug om een link te leggen met veranderingen op zee. Ik vergelijk arctische en Nederlandse broedvogels. Ten slotte kijken we naar ijs, naar het gletsjerfront als motor achter voedselrijkdom en de veranderingen die ik heb waargenomen in mijn uitzicht op deze gletsjers. Het
zijn niet alleen de dieren die beïnvloed worden door de opwarming. Ook voor de weinige mensen die er wonen zijn de gevolgen steeds ingrijpender. Genoeg reden om een lans te breken voor meer actie om onze CO2-uitstoot te verminderen.


1807e lezing 17 oktober 2017

Prof. L.R.B. (Lambert) Schomaker

 Kunstmatige Intelligentie, RUG

Titel: "Recente ontwikkelingen binnen de kunstmatige intelligentie: het succes van ‘Deep Learning’ en patroonherkenning in historische documenten van de ‘Natuurkundige Commissie’.

In het jaar 1820 richtte koning Willem I de 'Natuurkundige Commissie voor Nederlands-Indië' op. Er werden expedities op touw gezet, uitgevoerd door jonge wetenschappers die het planten- en dierenrijk in de kolonie in kaart moesten brengen. De vele veldnotities en tekeningen van deze getalenteerde mensen zijn een schat van informatie over biodiversiteit in de archieven van Naturalis. Twaalf van de achttien onderzoekers overleden vroegtijdig door tropische ontberingen.
Het probleem voor vandaag: het gaat om moeilijk leesbare handgeschreven manuscripten, in het Duits, Nederlands en Latijn. De biologische naamgeving wijkt sterk af van de huidige inzichten en er zijn eigenlijk steeds minder mensen die dergelijk materiaal kunnen ontcijferen. Op dit moment is er een revolutie gaande op het gebied van kunstmatige intelligentie. Bijna maandelijks zijn er nieuwe doorbraken in de pers, zoals de overwinning op de menselijke wereldkampioen in het bordspel 'Go'. Wat is de verklaring voor deze snelle ontwikkelingen en zijn de nieuwe algoritmes bruikbaar bij het ontcijferen van oude manuscripten en het herkennen van beeldmateriaal? In de lezing wordt ingegaan op de rol van neurale netwerken en principes van 'continu leren' in de trainbare Groningse zoekmachine Monk.


1808e lezing 21 november 2017

Dr. ir. S. (Sanderine) Nonhebel

ESRIG, Centrum voor Milieukunde, RUG

Titel: "Hoe kunnen we onze voedselvoorziening duurzamer maken"

De productie van voedsel legt een groot beslag op onze natuurlijke hulpbronnen. Op wereldschaal wordt 20% van het energiegebruik, 30% van het land en bijna 70% van het zoete water gebruikt voor het produceren van voedsel en is de landbouw de belangrijkste oorzaak van ontbossing, verdroging en verzuring. Het produceren van genoeg voedsel voor de groeiende wereldbevolking zonder een verdere toename van de milieubelasting, is op zijn minst gezegd een uitdaging. Binnen het RUG Centrum voor Energie en Milieukunde doen we daar al bijna 25 jaar onderzoek naar.
Er zijn verschillende routes, zoals het consumptiepatroon veranderen door alleen duurzame producten te eten, of de productietechnieken veranderen. Het is echter ook mogelijk het hele voedselsysteem anders in te richten door meer gebruik te maken van afvalstromen.
In de lezing komen al die routes aan de orde en voor elke route wordt nagegaan welke veranderingen er mogelijk zijn en hoeveel die veranderingen bijdragen aan het totaal. Daarnaast zullen de milieueffecten van de voedselhypes en gezonde voedingsadviezen van de laatste jaren worden besproken.



1811e lezing 16 januari 2018

Prof. dr. A. (Amina) Helmi

Titel: "Gaia en de geschiedenis van de Melkweg"

The Milky Way is the home of thousands of millions of stars and planets, including our Sun and the Earth. The beauty of the myriads of stars that can be seen on a clear night as a whitish band of light on the sky have always been a source of inspiration and fascination for humankind. For astronomers as myself, in particulary, that fascination lies also in deciphering the workings of the Universe through the use of mathematics and the laws of physics. The focus of this lecture, and of my own research, is precisely to use stars to reconstruct the history and the characteristics of our home galaxy and its nearest neighbours. In this lecture I will describe what we have learned so far and discuss the research in what is a Golden Era for Galactic Astronomy. The European Space Agency's space mission Gaia is currently measuring accurately the spatial distribution, kinematics and properties of a billion stars in the Milky Way. This unparalleled new dataset will allow us to address the most fundamental questions like ours that Gaia has begun to deliver, we will obtain unique insides in the history and the characteristics of our home galaxy and its nearest neighbours. In this lecture I will describe what we have learned so far and discuss the research in what is a Golden Era for Galactic Astronomy. The European Space Agency’s space mission Gaia is currently measuring accurately the spatial distribution, kinematics and properties of a billion stars in the Milky Way. This unparalleled new dataset will allow us to address the most fundamental questions about our Galaxy’s history and dynamics. With the revolutionary new understanding of a typical galaxy like ours that Gaia has begun to deliver, we will obtain unique insights on the process of galaxy formation and on the nature and role of dark matter, two of the most urgent open questions in modern Astrophysics.



1812e lezing 20 februari 2018

Prof. dr. R. (Rien) Herber

Geo-Energy, Energy and Sustainability Research Institute, RUG

Titel: Trillingen en warmte in de Groningse bodem: hoe zit dat in elkaar?

Sinds de 50er jaren hebben er activiteiten in de Groningse ondergrond plaatsgevonden: winning en opslag van gas, zoutwinning en injectie van afvalwater. Ook waren er plannen voor geothermie en CO2 opslag. Al die activiteiten gaan niet onopgemerkt: bodemdaling en aardbevingen door gaswinning, bodemdaling door het onttrekken van zout, heftige discussies over de mogelijke gevaren van CO2 opslag en eind vorig jaar het afblazen van een geothermie project in de stad. In mijn lezing kan ik onmogelijk ingaan op al deze aspecten, maar i wil me focussen op de relatie van gaswinning en aardbevingen en daarnaast de mogelijkheden voor geothermie. Een kijkje in de opbouw van de diepe ondergrond en de fysische processen die daar plaatsvinden en de huidige stand van kennis. Maar vooral: wat weten we nog niet maar zouden we wel moeten uitzoeken?



 6e J.C. Kapteyn lezing


1813e Lezing 14 maart 2018

Prof. dr. B. (Ben) Feringa   -  Nobel Prize for Chemistry 2016

Stratingh Institute for Chemistry, RU Groningen

Titel: "The Joy of Discovery"

Nobelprijswinnaar Ben Feringa neemt u mee op ontdekkingsreis door de moleculaire wereld en deelt zijn markante ervaringen na ‘The Magic Call from Stockholm’. Gebaseerd op recente ontwikkelingen in de nanotechnologie schetst hij bovendien perspectieven voor de toekomst. In verwondering voorbij de horizon gaan, die onzekere zoektocht naar het onbekende, het biedt de meest fantastische vergezichten. Maar welke wetenschappelijke vraag gaan we stellen? Wat is het pad naar een hopelijk volgende ontdekking? Welke uitdagingen bieden we onze jonge talenten? Fascinerende momenten op mijn reis in die onbekende wereld van het hele kleine, de moleculaire nanotechnologie, maar ook enkele recente vondsten komen aan de orde. De magie van de Nobelprijs bracht daarnaast een rijkdom aan onvoorstelbare ervaringen. Bijzondere momenten uit de afgelopen periode laat ik de revue passeren. Naast de kracht en schoonheid van de wetenschap deel ik de ervaringen die een extra dimensie geven
aan ‘de vreugde van het ontdekken’.


1814e lezing 20 maart 2018 

Prof. dr. M. (Max) Witjes
Kaakchirurgie, UMCG

Titel: "3D beeldvorming en 3D printen van protheses"

In de jaren 90 heeft de 3D technologie voor het eerst intrede gedaan in het ziekenhuis met de behandeling van een schedel defect. Daarna werd het snel duidelijk dat 3D-technologie de geneeskunde zou gaan transformeren. De transformatie van ‘off the shelf – one size fits all’ materialen naar patiëntspecifieke chirurgische modellen, op maat gemaakte protheses of gepersonaliseerde on-demand medicijnen is volop gaande. Naast 3D printing is een van de belangrijkste voordelen van virtuele 3D modellen het gebruik van geavanceerde analyses, waardoor chirurgen betere behandelingsbeslissingen kunnen evalueren en hun operaties nauwkeuriger kunnen plannen. Naast alle vooruitgang zijn er ook nog vele horden die genomen moeten worden voordat alle beloften van de technologie ingelost kunnen worden. Een kijkje in chirurgische toepassingen die mogelijk zijn en wat dit teweeg brengt in het ziekenhuis.

1815e lezing 17 april 2018

Prof. dr. R. (Rob) Henning

Dept. of Clinical Pharmacy and Pharmacology, RUG

Titel: "Leven op de waakvlam: mechanismen en toepassingen van de winterslaap"

Metabolisme, het netwerk van biochemische processen waarmee energie wordt opgewekt, bouwstenen worden gemaakt en afval-stoffen worden verwerkt, is het essentiële kenmerk van leven. Warmbloedige dieren hebben door hun constante lichaams-temperatuur een betere grip op hun metabolisme, en kunnen daarmee de functie van complexe organen garanderen waardoor ze in extremere (koude) omstandigheden normaal functioneren.
Het handhaven van een constante lichaamstemperatuur heeft echter ook een keerzijde: voor het opwekken van warmte is meer energie (lees: voedsel) nodig. De lage temperatuur en voedselschaarste in de winter vormt dan een serieuze uitdaging. Veel verschillende zoogdieren hebben daar een extreme oplossing voor gevonden: winterslaap. Daarbij kunnen ze hun metabolisme met wel 99% reduceren, en afkoelen tot net boven het vriespunt. Ik zal ingaan op de verschillende vormen van winterslaap, de mechanismen en mogelijke rol van H2S en laten zien hoe begrip van winterslaap uiteindelijk heeft geleid tot het ontwikkelen van nieuwe geneesmiddelen. Daarna belanden we bij de hamvraag: is winterslaap in de mens mogelijk?

1816e lezing 15 mei 2018

Prof. dr. E. (Eelco) Hak
 
Klinische Pharmacoepidemiologie, UMCG/RUG

Titel: "Onderzoek met Big Data in de gezondheidszorg: van chaos naar causaliteit"